Khám tổng quát cho người cao tuổi không phải là làm thêm nhiều xét nghiệm hơn. Trọng tâm dịch chuyển: từ tìm bệnh sang duy trì chức năng và chất lượng sống.
Vì sao cần cách tiếp cận khác
- Người cao tuổi thường có nhiều bệnh cùng lúc.
- Dùng nhiều loại thuốc từ nhiều nguồn.
- Biểu hiện bệnh không điển hình.
- Một vấn đề nhỏ có thể gây hậu quả lớn — ví dụ một lần ngã.
- Mục tiêu điều trị có thể khác: giữ khả năng tự chăm sóc quan trọng hơn một chỉ số.
Phần chỉ số thông thường
- Huyết áp — đo cả ở tư thế nằm và đứng để phát hiện hạ huyết áp tư thế.
- Cân nặng — sụt cân là dấu hiệu quan trọng.
- Đường huyết, mỡ máu.
- Chức năng thận, gan.
- Công thức máu.
- Các xét nghiệm khác theo bệnh nền.
Phần đánh giá chức năng — quan trọng không kém
Đi lại và thăng bằng
- Đứng lên từ ghế có khó không.
- Đi có vững không, có cần vịn không.
- Có chóng mặt khi đứng dậy không.
- Đã ngã lần nào chưa.
Thị lực và thính lực
- Giảm thị lực làm tăng nguy cơ ngã và giảm khả năng tự chăm sóc.
- Giảm thính lực ảnh hưởng tới giao tiếp và có thể bị nhầm với suy giảm nhận thức.
- Cả hai đều can thiệp được nhưng thường bị bỏ qua.
Trí nhớ và nhận thức
- Hay quên chuyện mới xảy ra.
- Lẫn lộn thời gian, địa điểm.
- Khó làm những việc quen thuộc.
- Thay đổi tính tình.
Những thay đổi này không nên quy hết cho tuổi tác — nhiều nguyên nhân có thể xử lý được, từ thiếu vitamin tới tác dụng phụ của thuốc.
Dinh dưỡng
- Ăn có ngon miệng không, ăn được bao nhiêu.
- Có sụt cân không.
- Răng miệng có ảnh hưởng tới việc ăn không.
- Có khó nuốt không.
- Uống đủ nước không — người già ít cảm thấy khát.
Tâm trạng và giấc ngủ
- Buồn chán kéo dài, mất hứng thú.
- Cô đơn, ít giao tiếp.
- Mất ngủ, ngủ nhiều bất thường.
Trầm cảm ở người cao tuổi thường biểu hiện bằng mệt mỏi và than phiền cơ thể hơn là nói về buồn bã — và rất hay bị bỏ sót.
Rà soát thuốc — phần giá trị nhất
Người cao tuổi thường dùng nhiều loại thuốc từ nhiều bác sĩ khác nhau. Đây là nguồn rủi ro lớn và cũng là nơi can thiệp mang lại lợi ích rõ nhất.
- Mang toàn bộ hộp thuốc tới buổi khám, kể cả thực phẩm chức năng và thuốc nam.
- Ghi rõ mỗi loại uống thế nào, do ai kê.
- Hỏi: "Có thuốc nào bỏ bớt được không ạ?"
- Hỏi thuốc nào có thể gây chóng mặt, buồn ngủ — liên quan tới nguy cơ ngã.
- Hỏi có loại nào trùng hoạt chất không.
- Hỏi có tương tác nào cần chú ý không.
Uống ít thuốc hơn mà đúng thường tốt hơn uống nhiều loại chồng chéo.
Đánh giá nguy cơ ngã
Ngã là nguyên nhân hàng đầu gây gãy xương và mất khả năng tự chăm sóc ở người cao tuổi. Đừng coi là chuyện bình thường của tuổi già.
Hỏi bác sĩ:
- Thuốc nào có thể làm chóng mặt?
- Có cần khám mắt, khám tai không?
- Có nên dùng gậy hoặc khung tập đi không?
- Bài tập nào giúp giữ thăng bằng và sức cơ?
Ở nhà:
- Bỏ thảm trơn, dọn dây điện và đồ vướng lối đi.
- Lắp tay vịn ở nhà tắm và cầu thang.
- Đủ ánh sáng, có đèn ngủ.
- Dép có đế chống trơn, vừa chân.
- Để đồ hay dùng ở tầm với, không phải leo trèo.
Những thay đổi cần báo với bác sĩ
- Lú lẫn mới xuất hiện.
- Ngã, dù không bị thương.
- Ăn kém đi rõ rệt, sụt cân.
- Mệt bất thường, nằm nhiều hơn.
- Thay đổi thói quen đại tiểu tiện.
- Không muốn tham gia những việc vẫn thích.
- Thay đổi tính tình.
Ở người cao tuổi, những thay đổi chung chung này nhiều khi là biểu hiện duy nhất của một vấn đề cụ thể.
Vai trò của người nhà
- Đi cùng và ghi chép lời dặn.
- Bổ sung thông tin về những thay đổi quan sát được.
- Để người bệnh tự kể trước, đừng nói thay hết.
- Mang toàn bộ hộp thuốc.
- Hỏi về những việc cần hỗ trợ tại nhà.
Tôn trọng người bệnh
Một lỗi hay gặp: người nhà nói chuyện với bác sĩ như thể người cao tuổi không có mặt. Hãy nói với họ, không chỉ nói về họ, và tôn trọng quyết định của họ khi họ còn đủ minh mẫn.
Mục tiêu điều trị có thể khác
Với người rất cao tuổi hoặc có nhiều bệnh nặng, mục tiêu có thể chuyển từ "kiểm soát mọi chỉ số thật chặt" sang "giữ thoải mái và duy trì chức năng".
Đây là điều nên trao đổi thẳng với bác sĩ, cùng với người bệnh và gia đình.
Tóm lại
Với người cao tuổi, đánh giá chức năng và rà soát thuốc nhiều khi giá trị hơn thêm một xét nghiệm. Hãy mang toàn bộ hộp thuốc, hỏi xem có thuốc nào bỏ bớt được, và báo mọi lần ngã hay thay đổi về trí nhớ — đừng quy cho tuổi tác.
Câu hỏi thường gặp
Người cao tuổi khám tổng quát cần thêm gì?
Ngoài các chỉ số thông thường, nên đánh giá chức năng đi lại và thăng bằng, thị lực, thính lực, trí nhớ, dinh dưỡng, nguy cơ ngã, và rà soát toàn bộ thuốc đang dùng.
Vì sao rà soát thuốc quan trọng với người già?
Vì người cao tuổi thường dùng nhiều loại thuốc từ nhiều bác sĩ, dễ trùng hoạt chất và tương tác. Ngoài ra chuyển hoá thuốc thay đổi theo tuổi nên tác dụng phụ dễ xảy ra hơn.
Ngã có phải chuyện bình thường của tuổi già không?
Không nên coi là bình thường. Ngã thường có nguyên nhân xử lý được: thuốc gây chóng mặt, thị lực kém, yếu cơ, hạ huyết áp tư thế, hoặc môi trường trong nhà. Hãy báo với bác sĩ mỗi lần ngã.
Người nhà nên đi cùng không?
Rất nên. Người nhà thường nhìn thấy những thay đổi mà chính người bệnh không nhận ra, và giúp ghi nhớ lời dặn. Nhưng hãy để người bệnh tự kể trước.