Phòng khám làm được xét nghiệm gì và dừng lại ở đâu

Đi phòng khám nhanh hơn bệnh viện, đó là lý do người ta chọn. Nhưng nhanh chỉ đúng khi việc bạn cần làm nằm trong khả năng của nơi đó. Xét nghiệm là chỗ hay hụt nhất: đi khám xong, cầm tờ chỉ định, rồi mới biết phòng khám không làm được, phải chạy sang chỗ khác. Bài này vẽ ranh giới cho rõ.

Ba mức năng lực xét nghiệm của một phòng khám

Không phải phòng khám nào cũng giống nhau. Có thể xếp thành ba mức:

• Mức một: chỉ lấy mẫu. Phòng khám lấy máu, lấy nước tiểu rồi gửi sang một phòng xét nghiệm lớn hơn. Kết quả trả sau vài giờ đến một ngày.
• Mức hai: tự chạy nhóm thường quy. Có máy huyết học, máy sinh hoá cơ bản, máy đọc nước tiểu. Kết quả trong vòng một giờ.
• Mức ba: có phòng xét nghiệm đầy đủ. Thêm miễn dịch, vi sinh nuôi cấy, đôi khi cả giải phẫu bệnh. Thường là phòng khám đa khoa lớn.

Cả ba mức đều hợp lệ. Vấn đề chỉ là bạn cần biết mình đang đứng ở mức nào để tính thời gian.

Nhóm xét nghiệm phòng khám nào cũng làm được

Đây là nhóm chiếm đa số nhu cầu hằng ngày:

• Công thức máu, thứ bác sĩ nhìn đầu tiên khi nghi nhiễm trùng hay thiếu máu.
• Đường huyết và chỉ số đường trung bình ba tháng.
• Mỡ máu, gồm cholesterol và các thành phần của nó.
• Men gan, chức năng thận.
• Tổng phân tích nước tiểu.
• Nhóm máu.

Sáu thứ này gần như là mặt bằng chung. Phòng khám nào tự nhận là đa khoa mà thiếu thì nên hỏi lại.

Nhóm phòng khám thường chỉ lấy mẫu rồi gửi đi

Nhóm này cần máy đắt hoặc cần kỹ thuật viên chuyên sâu, nên phòng khám nhỏ ít khi tự chạy:

• Xét nghiệm nội tiết, ví dụ nhóm hormone tuyến giáp hay hormone sinh dục.
• Dấu ấn ung thư.
• Nuôi cấy vi khuẩn và kháng sinh đồ, vốn cần vài ngày mới có kết quả.
• Xét nghiệm di truyền, sàng lọc trước sinh chuyên sâu.
• Định lượng thuốc trong máu.

Gửi đi không có nghĩa là kém. Nhiều phòng xét nghiệm trung tâm còn tốt hơn máy nhỏ đặt tại chỗ. Điều bạn cần là biết thời gian chờ để sắp xếp lịch quay lại.

Nhóm bắt buộc lên bệnh viện

Có việc phòng khám không nên làm, và nơi tử tế sẽ tự nói ra:

• Sinh thiết, chọc hút, lấy mẫu qua kim vào cơ quan sâu.
• Chụp cắt lớp hoặc cộng hưởng từ có tiêm thuốc cản quang, vì cần sẵn phương tiện xử trí phản ứng.
• Nội soi có gây mê.
• Xét nghiệm cấp cứu cần có kết quả trong vài phút để quyết định mổ hay không.

Nếu một phòng khám nhận làm những thứ này mà cơ sở vật chất trông không tương xứng, đó là dấu hiệu cần cân nhắc.

Một câu hỏi nên hỏi trước khi đi

Gọi điện trước và hỏi đúng ba ý: nơi mình có làm xét nghiệm này không, làm tại chỗ hay gửi đi, bao lâu có kết quả. Ba câu đó tiết kiệm được cả buổi sáng.

Vì sao có nơi trả kết quả trong một giờ, có nơi một ngày

Khác biệt nằm ở chỗ mẫu có phải đi đường hay không, và ở loại xét nghiệm. Công thức máu chạy trên máy mất vài phút. Nuôi cấy vi khuẩn phải chờ con vi khuẩn mọc lên, không có cách nào rút ngắn. Đừng thúc nhân viên với những xét nghiệm thuộc nhóm sau, vì vật lý không cho phép.

Kết quả nhanh không đồng nghĩa với kết quả tốt

Một số nơi quảng cáo trả kết quả siêu nhanh như điểm mạnh chính. Nhanh là tiện, nhưng thứ quyết định giá trị của xét nghiệm là máy được hiệu chuẩn đều, có tham gia chương trình ngoại kiểm, và có bác sĩ đọc chứ không chỉ in ra giấy.

Xét nghiệm phải có lý do, không phải có sẵn thì làm

Nguyên tắc giữ tiền và giữ đầu óc bình yên: mỗi xét nghiệm nên trả lời một câu hỏi. Bạn có quyền hỏi bác sĩ: làm cái này để tìm điều gì ạ. Một bác sĩ đàng hoàng trả lời được trong một câu. Nếu câu trả lời chỉ là cho chắc, bạn có quyền cân nhắc.

Gói xét nghiệm tổng quát: đọc kỹ danh mục

Các gói bán sẵn thường trộn thứ cần với thứ ít giá trị để danh sách trông dày. Nhìn vào số lượng chỉ số là nhìn nhầm chỗ. Nhìn vào việc gói đó có bao gồm buổi khám với bác sĩ để đọc kết quả hay không mới đúng.

Khi phòng khám bảo phải làm thêm ngay lúc đó

Có tình huống thật: bác sĩ thấy một chỉ số bất thường và cần thêm dữ kiện ngay. Cũng có tình huống bán hàng. Cách phân biệt đơn giản là hỏi: nếu hôm nay em chưa làm thì có sao không ạ. Việc cần thật thì bác sĩ giải thích được hậu quả của việc chờ.

Mẫu máu lấy rồi hỏng thì sao

Chuyện có thật và không hiếm: mẫu bị vỡ hồng cầu, ống lấy thiếu, mẫu để quá lâu. Khi đó phòng xét nghiệm từ chối chạy và bạn phải lấy lại. Nơi làm ăn tử tế báo bạn ngay và không tính tiền lần lấy lại.

Xét nghiệm nước tiểu tưởng đơn giản mà hay sai

Sai thường không nằm ở máy mà ở khâu lấy mẫu: lấy nước tiểu đầu dòng thay vì giữa dòng, để mẫu quá lâu ngoài không khí, hoặc lấy trong kỳ kinh nguyệt mà không báo. Nhân viên nên hướng dẫn, nhưng bạn cũng nên hỏi nếu họ quên.

Trẻ em và người lớn tuổi: lấy mẫu là việc riêng

Lấy máu ở trẻ nhỏ cần người quen tay và cần ống nhỏ. Người lớn tuổi mạch máu mỏng, dễ thâm tím. Nếu nhà có hai nhóm này, nên chọn phòng khám có kinh nghiệm thay vì chọn nơi gần nhất.

Giá xét nghiệm nên được báo trước

Bạn có quyền yêu cầu báo giá từng mục trước khi lấy mẫu. Đây là quyền bình thường, không phải sự khó tính. Nơi ngại báo giá thường là nơi sau này bảng kê sẽ dài hơn bạn tưởng.

Bảo hiểm y tế và xét nghiệm tại phòng khám

Không phải phòng khám nào cũng có hợp đồng bảo hiểm, và không phải xét nghiệm nào trong danh mục cũng được chi trả. Hỏi trước, đừng suy đoán. Nếu khoản tiền quan trọng với bạn, câu hỏi này nên đặt trước cả câu hỏi về thời gian chờ.

Giữ lại kết quả cũ, đừng vứt

Giá trị lớn nhất của một xét nghiệm nhiều khi không nằm ở con số hôm nay mà ở chỗ nó khác con số năm ngoái bao nhiêu. Chụp ảnh tờ kết quả, lưu vào một thư mục trong điện thoại theo ngày. Thói quen này tiết kiệm cho bạn rất nhiều lần làm lại.

Đừng tự đọc kết quả trên mạng

Một chỉ số lệch nhẹ so với khoảng tham chiếu thường không có nghĩa gì nếu đứng một mình. Bác sĩ đọc kết quả cùng với triệu chứng, tiền sử, thuốc đang dùng. Tra mạng rồi tự kết luận là cách nhanh nhất để mất ngủ vô ích.

Khi kết quả bất thường thật

Việc cần làm là quay lại gặp bác sĩ đã chỉ định, không phải chạy sang nơi khác làm lại từ đầu. Bác sĩ đó biết vì sao cho làm và sẽ biết bước tiếp theo. Nếu bạn muốn ý kiến thứ hai, hãy mang theo kết quả cũ thay vì giấu đi.

Dấu hiệu một nơi xét nghiệm đáng tin

• Có bảng giá công khai và báo giá trước khi lấy mẫu.
• Nói rõ mẫu chạy tại chỗ hay gửi đi.
• Kết quả có tên và chữ ký người chịu trách nhiệm chuyên môn.
• Có buổi trả kết quả với bác sĩ, không chỉ đưa tờ giấy ở quầy.
• Không ép thêm gói khi bạn chỉ cần vài chỉ số.

Tóm lại

Phòng khám làm được phần lớn xét nghiệm thường quy, gửi đi phần chuyên sâu, và nên từ chối phần cần bệnh viện. Bạn không cần thuộc danh mục kỹ thuật, chỉ cần giữ thói quen hỏi ba câu trước khi đi và một câu trước khi làm thêm. Chừng đó đủ để việc xét nghiệm phục vụ bạn, chứ không phải ngược lại.

Câu hỏi thường gặp