Nhiều phòng khám bây giờ có máy siêu âm, không ít nơi có cả X-quang. Đây là tiện lợi thật: khám xong làm luôn, không phải đặt lịch chờ. Nhưng đây cũng là chỗ dễ hiểu nhầm nhất, vì người ta hay đánh giá bằng cái máy trong khi thứ quyết định lại là người đứng cạnh máy.
Chẩn đoán hình ảnh là hai việc, không phải một
Việc thứ nhất là tạo ra hình: đặt đầu dò đúng chỗ, chỉnh thông số, chụp đúng tư thế. Việc thứ hai là đọc hình và viết kết luận. Ở bệnh viện lớn, hai việc này thường do hai người khác nhau đảm nhiệm và có quy trình đối chiếu. Ở phòng khám, nhiều khi là cùng một người. Không sai, nhưng bạn nên biết để hỏi cho đúng.
Siêu âm phụ thuộc vào tay người cầm đầu dò
Đây là đặc điểm bản chất của siêu âm, không phải khuyết điểm của phòng khám. Cùng một cái bụng, hai người siêu âm có thể thấy khác nhau vì góc đặt đầu dò khác, vì bụng nhiều hơi hôm đó, vì bệnh nhân không nín thở đúng lúc. Người làm nhiều năm và làm đều tay sẽ thấy được thứ người mới không thấy.
Vì vậy, câu hỏi đáng giá nhất không phải là máy đời nào, mà là ai siêu âm cho em ạ.
Những gì siêu âm ở phòng khám thường làm tốt
- Siêu âm bụng tổng quát: gan, mật, tuỵ, lách, thận.
- Siêu âm tuyến giáp.
- Siêu âm tuyến vú.
- Siêu âm phần mềm, khớp nông.
- Siêu âm thai theo dõi thường quy.
- Siêu âm tiết niệu, bàng quang.
Đây là nhóm chiếm phần lớn nhu cầu. Một phòng khám có bác sĩ chẩn đoán hình ảnh làm đều tay hoàn toàn đủ sức.
Những gì nên cân nhắc lên tuyến cao hơn
- Siêu âm tim chuyên sâu, nhất là khi nghi bệnh tim cấu trúc.
- Siêu âm mạch máu chi tiết.
- Siêu âm thai ở các mốc sàng lọc hình thái quan trọng.
- Trường hợp đã có nghi ngờ tổn thương và cần đánh giá kỹ để quyết định can thiệp.
X-quang ở phòng khám: làm được gì
Phổ biến nhất là chụp phổi và chụp xương khớp sau chấn thương nhẹ. Đây là hai chỉ định thường quy, máy phòng khám đáp ứng được. Phim số hoá ngày nay cho hình rõ và gửi được sang máy tính để bác sĩ khác xem cùng.
Ai đọc phim của bạn
Hãy hỏi kết quả này do ai đọc ạ. Có ba khả năng: bác sĩ chẩn đoán hình ảnh tại chỗ, bác sĩ khám trực tiếp đọc luôn, hoặc gửi hình đi cho một bác sĩ đọc từ xa. Cả ba đều tồn tại và đều hợp lệ. Điều bạn cần là kết quả có tên và chữ ký người đọc, để sau này còn hỏi lại được.
Kết luận trên tờ kết quả không phải chẩn đoán cuối cùng
Tờ siêu âm mô tả cái nhìn thấy. Chẩn đoán là việc của bác sĩ lâm sàng, người ghép hình ảnh với triệu chứng và tiền sử của bạn. Đọc thấy một dòng chữ lạ trên tờ kết quả rồi tự kết luận là cách nhanh nhất để lo sai chỗ.
Những từ hay gặp mà không đáng sợ như tên gọi
Nhiều mô tả nghe nặng nề nhưng thực ra rất thường gặp và phần lớn không cần làm gì, chỉ cần theo dõi. Thay vì tra mạng từng chữ, hãy hỏi bác sĩ một câu gọn: cái này có cần làm gì không ạ, hay chỉ theo dõi. Bác sĩ trả lời được ngay và bạn ngủ ngon.
Liều tia và chuyện mang thai
Một lần chụp thường quy có liều nhỏ và được cân nhắc so với lợi ích. Tuy vậy vẫn có nguyên tắc: chỉ chụp khi có chỉ định, và phải báo ngay nếu bạn đang mang thai hoặc nghi ngờ có thai. Đây là thông tin bạn phải chủ động nói, đừng đợi được hỏi.
Đừng tự đi chụp cho yên tâm
Chụp không có chỉ định thường dẫn tới hai kết quả đều không tốt: hoặc bình thường và bạn đã phơi nhiễm vô ích, hoặc phát hiện một chi tiết nhỏ vô hại rồi kéo theo cả chuỗi thăm dò tiếp theo. Hãy để bác sĩ quyết định cần chụp gì.
Khi nào cần chụp cắt lớp hoặc cộng hưởng từ
Đó là khi siêu âm và X-quang không trả lời được câu hỏi lâm sàng: tổn thương nằm sâu, cần thấy lát cắt chi tiết, hoặc cần đánh giá mô mềm và thần kinh. Loại phải tiêm thuốc cản quang thì nên làm ở nơi có đủ phương tiện xử trí phản ứng, tức là bệnh viện.
Mang phim cũ theo, đừng chụp lại từ đầu
Giá trị của hình ảnh tăng lên rất nhiều khi có cái cũ để so. Một nốt không đổi kích thước qua hai năm mang ý nghĩa hoàn toàn khác một nốt mới xuất hiện. Nếu bạn đã chụp ở đâu đó, hãy xin file hoặc ảnh chụp phim và mang theo.
Xin file hình chứ không chỉ xin tờ kết quả
Nhiều nơi trả cả đĩa hoặc gửi link xem hình. Hãy xin. Tờ kết quả là lời mô tả, còn file là dữ liệu gốc mà bác sĩ sau này có thể tự xem. Nếu chỉ có phim in, chụp lại bằng điện thoại trên nền sáng cũng tốt hơn không có gì.
Trẻ em và chẩn đoán hình ảnh
Với trẻ nhỏ, ưu tiên siêu âm vì không dùng tia. Khi cần chụp X-quang thì chọn nơi quen làm cho trẻ, vì tư thế đúng giúp chụp một lần là được, đỡ phải chụp lại. Luôn báo tuổi và cân nặng của con.
Siêu âm thai: chọn nơi theo mốc
Siêu âm theo dõi thường quy làm ở phòng khám quen là hợp lý và tiện. Nhưng các mốc sàng lọc hình thái quan trọng nên làm ở nơi có kinh nghiệm sâu về sản, vì đó là buổi mà một chi tiết nhỏ có thể đổi cả kế hoạch theo dõi thai kỳ.
Hỏi giá trước khi vào phòng
Siêu âm và chụp chiếu là nhóm dễ phát sinh nhất khi làm thêm vùng này vùng kia. Hỏi trước từng mục bao nhiêu, và nếu bác sĩ đề nghị làm thêm ngay lúc đang nằm trên giường, bạn vẫn có quyền hỏi vì sao cần và giá bao nhiêu.
Dấu hiệu một nơi chẩn đoán hình ảnh đáng tin
- Người thực hiện là bác sĩ chuyên khoa chẩn đoán hình ảnh.
- Kết quả có tên, chữ ký, ngày giờ.
- Sẵn sàng cung cấp file hình, không chỉ tờ giấy.
- Có bác sĩ giải thích kết quả, không chỉ phát ở quầy.
- Không đề nghị chụp thêm khi bạn không có triệu chứng gì mới.
Tóm lại
Với siêu âm và X-quang, cái máy chỉ là điều kiện cần. Hãy chọn theo người thực hiện và người đọc, giữ lại file hình của các lần trước, và luôn đưa kết luận hình ảnh về cho bác sĩ lâm sàng ghép với triệu chứng. Làm được ba việc đó thì phòng khám gần nhà đủ sức lo phần lớn nhu cầu của bạn.
Câu hỏi thường gặp
Siêu âm ở phòng khám có đáng tin bằng bệnh viện không?
Với các thăm dò thường quy thì hoàn toàn có thể đáng tin, vì kết quả phụ thuộc nhiều vào tay nghề người siêu âm hơn là vào quy mô cơ sở. Điều nên hỏi là ai thực hiện và người đó có phải bác sĩ chuyên chẩn đoán hình ảnh không.
Vì sao hai lần siêu âm lại mô tả khác nhau?
Siêu âm là thăm dò phụ thuộc người thực hiện: góc đặt đầu dò, độ căng của bụng, hơi trong ruột đều làm hình ảnh khác đi. Mô tả khác nhau đôi chút là bình thường; kết luận trái ngược hẳn thì nên hỏi lại bác sĩ.
Chụp X-quang ở phòng khám có hại không?
Liều của một lần chụp thường quy là nhỏ và được cân nhắc so với lợi ích chẩn đoán. Điều cần làm là báo nếu bạn đang hoặc có thể đang mang thai, và không tự đi chụp khi không có chỉ định.
Khi nào phải lên bệnh viện thay vì chụp ở phòng khám?
Khi cần chụp cắt lớp hoặc cộng hưởng từ, nhất là loại phải tiêm thuốc cản quang, hoặc khi tình trạng cần xử trí ngay sau khi có hình ảnh. Bác sĩ phòng khám sẽ nói rõ nếu bạn hỏi.